DEFINICJA: Rak jelita grubego jest jednym z najczęstszych nowotworów złośliwych. Zarówno u kobiet jak i u mężczyzn znajduje się na 3 miejscu pod względem częstości zachorowania.

Według krajowego rejestru nowotworów prowadzonego prze Centrum Onkologii w 2010r ( najświeższe dostępne dane ) zachorowało na raka jelita grubego w Polsce 15568 osób ( w tym 8613 mężczyzn i 6955 kobiet). Zmarło z powodu tego nowotworu w 2010r 10508 pacjentów ( ( w tym 5796 mężczyzn i 4712 kobiet ).

Najczęstszym typem nowotworu jelita grubego jest rak gruczołowy ( adenocarcinoma ). Dużo rzadziej mogą w jelicie grubym występować rakowiaki9 guzy neuroendokrynne ), nowotwory stromalne ( GIST ) i chłoniak.

Rak w odbytnicy i rak zlokalizowany w pozostałych odcinkach jelita grubego to ten sam nowotwór. Ze względu na specyfikę położenia odbytnicy i inne podejście do leczenia często nowotwory te omawiane są osobno.

PRZYCZYNY: Rak jelita grubego najczęściej rozwija się w polipach jelita grubego ( patrz informacja o polipach ). Jak w przypadku zdecydowanej większości nowotworów czynnikiem ryzyka jest wiek – zdecydowana większość raków jelita rozwija się u ludzi powyżej 40 roku życia. Zwiększone ryzyko wystąpienie tego nowotworu występuje u pacjentów, u których w rodzinie występowały nowotwory jelita grubego. Zwiększone ryzyko raka jelita grubego występuje również u pacjentów z wrzodziejącym zapaleniem jelita grubego, pacjentów, u których wcześniej leczono nowotwory macicy, piersi, jajnika.

OBJAWY: Najczęstszymi objawami raka jelita grubego jest krwawienie z odbytu ( krew w stolcu, na stolcu ) oraz zmiana w rytmie wypróżnień – biegunki i zaparcia – często naprzemiennie. Bóle brzucha i spadek masy ciała są objawami późnymi świadczącymi najczęściej o znacznym zaawansowaniu choroby.

ROZPOZNANIE: Najkorzystniejsze jest rozpoznanie raka jelita grubego w stadium bezobjawowym. Można to osiągnąć poprzez badanie endoskopowe jelita grubego (więcej o badaniu na www.rakjelita.pl/znalezienie-pomocy.html). W Polsce obecnie wykonuje się bezpłatne badania przesiewowe (na które nie trzeba mieć skierowania) kolonoskopowe u pacjentów między 50 a 65 rokiem życia. U osób, u których w rodzinie przynajmniej jeden krewny pierwszego stopnia (rodzice, rodzeństwo, dzieci) miał raka jelita grubego badanie takie wykonuje się w ramach badań przesiewowych od 40 do 49 roku życia. Informacje na temat badań przesiewowych a także miejsc gdzie takie badania można przeprowadzić można uzyskać na stronie http://pbp.org.pl/.

U pacjentów, u których w rodzinie wystąpił rak jelita grubego badanie kolonoskopowe powinno się wykonać po 40 rż.

W przypadku każdego pacjenta o wskazaniach do kolonoskopii indywidualnie decyduje lekarz w porozumieniu z pacjentem. Jeśli kolonoskopię zleca lekarz to również wykonywana jest ona bezpłatnie również u pacjentów w innych niż powyżej wymienione grupy wiekowe.

Nieodzowne jest badanie lekarskie. W zależności od wskazań lekarz może zlecić też inne badania w ramach diagnostyki tego nowotworu, takich jak badanie USG, tomografia komputerowa czy tez badanie poziomu antygenu CEA.

LEKARZ WYKLUCZY … ( różnicowanie ). Najczęstszą przyczyną krwawień z odbytu są łagodne choroby proktologiczne – w tym hemoroidy i szczelina odbytu. Częstą przyczyną szczególnie u osób młodszych są tez choroby zapalne jelit. Lekarz prowadzący na podstawie badania pacjenta i podstawie badań dodatkowych stawia właściwie rozpoznanie.

LECZENIE: Leczenie operacyjne jest podstawą leczenia raka jelita grubego. Podejście do leczenia jest nieco inne w zależności od położenia nowotworu. W przypadku raka położonego w odbytnicy obecnie przeważa podejście, że najpierw należy guz naświetlić – radioterapia przedoperacyjna, a operacje wykonuje sie po wcześniejszej radioterapii. W przypadku pozostałych odcinków jelita grubego leczeniem z wyboru jest leczenie operacyjne. Ewentualne leczenie uzupełniające ( chemioterapia, a w przypadka raka odbytnicy radioterapia i chemioterapia ) jest stosowane po operacji w zależności od stopnia zaawansowania nowotworu.

Czy raka jelita grubego można uniknąć? – Jest to jeden z nielicznych nowotworów złośliwych, którego wystąpieniu można zapobiec. Jeśli w kolonoskopii ( zarówno wykonywanej w ramach badań przesiewowych jak i zleconej przez lekarza ) wykryte zostaną polipy gruczołowe i te polipy zostaną usunięte to nie przekształca sie w raka. Wydaje się, że wpływ na zmniejszenie ryzyka raka jelita grubego może mieć dieta niskotłuszczowa i bogata w błonnik oraz owoce i warzywa.

RYZYKO I POWIKŁANIA ZWIĄZANE Z:

CHOROBĄ – Rak jelita grubego tak jak zdecydowana większość nowotworów złośliwych jest chorobą potencjalnie śmiertelną. Nieleczony nowotwór rozrasta się, daje przerzuty, najczęściej do wątroby i do płuc i w konsekwencji do śmierci chorego.

W przypadku rozpoznania i leczenia nowotworów w zaawansowanym stadium leczenie też nie daje gwarancji uratowania życia. Jednak przy wczesnym wykryciu i prawidłowym postępowaniu terapeutycznym wyniki leczenia są bardzo dobre.

OPERACJĄ – Operacje związane z leczeniem raka jelita grubego zwykle są rozległe i skomplikowane. Wiążą się zatem z ryzykiem rozlicznych powikłań.

Do powikłań okołooperacyjnych należeć mogą krwawienie, uszkodzenie innych narządów, nieszczelność szwu jelitowego z nieszczelnością zespolenia, zakrzepice żylne. Wiele z tych powikłań może wymagać wykonania ponownej operacji.

Operacje jelita grubego wiążą się ze zwiększonym ryzykiem zakażenia rany i jamy otrzewnej skutkującymi ropieniem rany i stanami ropnymi z powstaniem ropni w jamie brzusznej. Po operacjach związanych z leczeniem raka odbytnicy mogą wystąpić zaburzenia seksualne takiej jak zaburzenia erekcji, zaburzenia odczuwania orgazmu, zaburzenia ejakulacji ( wytrysku ).

Do późnych powikłań należą między innymi możliwość powstania przepuklin pooperacyjnych, zrostów jelitowych powodujących bóle brzucha i niedrożność.

WCZESNE WYKRYWANIE

Powtarzające się lub alarmujące dolegliwości w obrębie jamy brzusznej wymagają wnikliwego badania. Zastosowanie USG jest wygodne, ale najbardziej przydatne jest w ocenie narządów litych, czyli miąższowych, takich jak wątroba, nerki czy śledziona. Wszędzie tam, gdzie znajduje się gaz, USG daje obraz niewyraźny i rozproszony. Inne metody obrazowania są bardzo przydatne, lecz niezwykle kosztowne (MRI) lub wymagają naświetlania pacjenta promieniami rtg (tomografia komputerowa).

W wielu chorobach przewodu pokarmowego niezwykle ważne jest, aby móc obejrzeć miejsce potencjalnych zmian chorobowych z bliska. Umożliwia to endoskopia, czyli w odniesieniu do jelita grubego kolonoskopia. Jest to badanie już powszechnie dostępne, ale wykonywane tylko w specjalnie do tego przygotowanych pracowniach diagnostycznych. Jest to procedura technicznie trudna dla lekarza, wymaga czasu, aby przygotować do niej sprzęt, wymaga wysiłku i niekiedy może być nieprzyjemna dla pacjenta. Niemniej stanowi wielką pomoc w rozpoznawaniu chorób jelita, także dlatego, że jako jedyna metoda daje nie tylko możliwość oglądania w naturalnej formie zmian chorobowych, ale i pobrania wycinków do badania mikroskopowego.

Wszystko to sprawia, że kolonoskopia jest badaniem zlecanym wówczas, gdy są do niej ważne wskazania. Jeśli pacjent nie jest dobrze przygotowany, czyli jego jelito nie zostało dobrze oczyszczone z mas kałowych, zmian chorobowych po prostu może nie być widać i wszystko należy zacząć od początku, albo pacjent zniechęca się i traci okazję do wczesnego rozpoznania groźnej choroby, którą można by w tym stadium całkowicie wyleczyć.

Zatem kluczem do wykorzystania pełnego potencjału, jaki ma kolonoskopia, jest takie przygotowanie się do badania, aby zaglądając do wnętrza jelita lekarz miał na całej jego długości dobre pole widzenia. Nie jest to łatwe. Na początek ważne jest zachowanie diety ubogoresztkowej na kilka dni przed badaniem lub najpóźniej w dniu bezpośrednio poprzedzającym badanie. Można pić klarowne płyny i klarowne soki, kisiel czy słodką herbatę (unikać należy jednak płynów w kolorze czerwonym, który może fałszować obraz jelita).

Trzeba pamiętać, że kolonoskopia jest bardzo wartościową metodą diagnostyczną i warto w pełni wykorzystywać jej potencjał, ponieważ umożliwia wykrywanie chorób, które wykryte we wczesnym okresie mogą być w pełni wyleczone. Przygotowanie do kolonoskopii jest procesem dość długotrwałym i wymagającym zaangażowania pacjenta. Warto wykorzystywać procedury przyjazne dla badanego, aby efektywność wykrywania nawet drobnych zmian chorobowych była możliwie największa. Konieczne jest bardzo restrykcyjne przestrzeganie zaleceń lekarskich.

W Stanach Zjednoczonych rak jelita grubego jest trzecią co do częstości przyczyną zgonów, które wynikają z choroby nowotworowej. Jednak jeżeli przeprowadzane są regularne badania przesiewowe, rak jelita grubego staje się najbardziej uleczalnym z nowotworów. Jak pokazuje przygotowana przez American Cancer Society infografika (link), wykrycie raka jelita grubego we wczesnym stadium daje duże szanse na jego wyleczenie. A w dzisiejszych czasach kolonoskopia nie jest już jedyną możliwością wykrycia raka: organizacja USPSTR (United States Preventive Services Task Force) niedawno wydała nowe wytyczne, w których stwierdza między innymi, że wybór metody badań przesiewowych może być uzależniony również od indywidualnych preferencji i stylu życia.

LECZENIE

Tak jak w przypadku większości typów nowotworów leczenie raka jelita grubego jest leczeniem wielospecjalistycznym, w którym uczestniczą chirurdzy, onkolodzy i radioterapeuci. W procesie diagnostycznym dodatkowo gastroenterolodzy wykonujący endoskopie i patomorfolodzy określający budowę mikroskopową i stopień zaawansowania guza.

LECZENIE CHIRURGICZE – jest podstawa leczenia raka jelita grubego. Polega na usunięciu odcinka jelita wraz z guzem i węzłami chłonnymi jelita. Rozległość resekcji i długość usuwanego odcinka jelita zależą od umiejscowienia guza. Operację zwykle wykonuje się poprzez otwarcie jamy brzusznej – tak zwana laparotomię. W wyspecjalizowanych ośrodkach przeszkoleni chirurdzy mogą taką operację wykonać techniką laparoskopową (patrz zakładka laparoskopia).

Niekiedy, szczególnie w przypadku leczenia raka odbytnicy może być konieczne wyłonienie stomii (patrz zakładka stomia).

W przypadku niektórych wczesnych postaci raka odbytnicy, możliwe jest w wyspecjalizowanych ośrodkach leczenie małoinwazyjne metodą przezodbytniczej endoskopowej mikrochirurgii.

RADIOTERAPIA – jest metodą leczenia nowotworów przy użyciu promieniowania. Jest stosowana w leczeniu raka odbytnicy zarówno jako leczenie wstępne – neoadiuwantowe, samodzielnie lub w polaczeniu z chemioterapią. Dołączenie radioterapii do leczenia chirurgicznego zmniejsza ryzyko wznowy miejscowej nowotworu. Tę metodę leczenia stosują onkolodzy kliniczni/ radioterapeuci.

CHEMIOTERAPIA – polega na podawaniu leków hamujących namnażanie się komórek nowotworowych. Zwykle podawana jest w formie kroplówek w określonej liczbie cykli. Może składać się z jednego lub kilku różnych leków jednocześnie. Zadaniem chemioterapii jest likwidacja komórek nowotworu, które mogły odłączyć się od głównej masy guza. Chemioterapię stosuje się zarówno w leczeniu raka odbytnicy ( zarówno przed jak i po operacji ) jak i w leczeniu raków okrężnicy. O konieczności zastosowania i rodzaju chemioterapii decyduje się na podstawie badania histopatologicznego ( mikroskopowego ) usuniętych podczas operacji tkanek. Tę metodę leczenia stosują onkolodzy kliniczni/ chemioterapeuci.

CO PO LECZENIU

Pacjenci leczeni z powodu raka jelita grubego powinni pozostac pod stałą opieką lekarzy specjalistów. Przez pierwsze dwa lata po leczeniu kontrole są częstsze( zazwyczaj co 3 miesiące ). Następnie nieco rzadsze ( zazwyczaj co 6 miesięcy ) do pięciu lat po operacji. Uważa się, że pacjenci po leczeniu raka jelita grubego powinni pozostać pod opieka lekarza specjalisty i okresowo przychodzić na kontrole nawet do końca życia. W ramach kontroli wykonuje się między innymi badanie poziomu antygenu CEA, USG jamy brzusznej, rentgen klatki piersiowej, kolonoskopię, tomografię komputerową jamy brzusznej i miednicy . O rodzaju i czasie wykonania badań decyduje lekarz prowadzący. Pacjenci po leczeniu nowotworów powinni prowadzić zdrowy tryb życia, pożywać dużo warzyw i owoców, ograniczać pokarmy tłuste. Zalecany jest również, dostosowany do wieku i stanu ogólnego regularny wysiłek fizyczny.

Ze względu na zwiększone ryzyko nowotworów jelita grubego u krewnych ( rodzice, rodzeństwo, dzieci ) zaleca się badania kolonoskopowe u wszystkich bliskich po 40 roku życia.